روغن در پنج سال ۲۰ برابر گران شد/ چرا این کالای اساسی رکورددار تورم شد؟
بررسی آمارهای رسمی نشان میدهد قیمت روغن خوراکی از ابتدای سال ۱۴۰۰ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ رشدی بهمراتب بیشتر از تورم عمومی و سایر مواد غذایی داشته است. وابستگی شدید صنعت روغن به واردات تغییر سیاست ارزی و افزایش قیمت جهانی مواد اولیه، سه عامل اصلی جهش کمسابقه قیمت این محصول عنوان میشوند.
در فاصله فروردین ۱۴۰۰ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ شاخص قیمت مصرفکننده حدود شش برابر شده و قیمت گروه خوراکیها نیز بهطور متوسط رشد ۱۰ برابری را تجربه کرده است. با این ح شاخص قیمت روغن خوراکی در همین دوره نزدیک به ۲۰ برابر شده؛ آماری که نشان میدهد سرعت افزایش قیمت این محصول دو برابر میانگین خوراکیها و بیش از سه برابر تورم عمومی بوده است.
بخش بزرگی از مواد اولیه مورد نیاز صنعت روغن ایران از خارج کشور تأمین میشود. برآوردها نشان میدهد وابستگی این صنعت به واردات بیش از ۹۰ درصد است؛ به همین دلیل هر تغییر در نرخ ارز، هزینه واردات دانههای روغنی و روغن خام را مستقیماً تحت تأثیر قرار میدهد.
دو شوک ارزی به بازار روغن
نخستین جهش بزرگ قیمت روغن در اردیبهشت ۱۴۰۱ و همزمان با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی رخ داد. پس از جایگزینی ارز ترجیحی با نرخ نیمایی، قیمت برخی انواع روغن در مدت کوتاهی سه تا چهار برابر شد.
شوک دوم در دیماه ۱۴۰۴ رقم خورد زمانی که ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی مورد استفاده برای واردات کالاهای اساسی کنار گذاشته شد و نرخ بازار مبادله مبنای محاسبه هزینه واردات قرار گرفت.
در زمان اجرای این تصمیم نرخ حواله در بازار مبادله کمتر از ۱۲۰ هزار تومان بود اما در ماههای بعد روند افزایشی پیدا کرد و از محدوده ۱۴۸ هزار تومان نیز عبور کرد. به این ترتیب، هزینه تأمین مواد اولیه روغن در فاصلهای کوتاه چند برابر شد و آثار آن بهسرعت در قیمت فروشگاهها نمایان شد.
چرا افزایش قیمت روغن از سایر خوراکیها بیشتر بود؟
برخلاف محصولاتی مانند نان، لبنیات، گوشت و میوه که بخشی از مواد اولیه آنها در داخل کشور تولید میشود، زنجیره تولید روغن بهشدت به واردات وابسته است. همین موضوع باعث شده تولید داخلی نتواند نقش موثری در کاهش فشار نوسانات ارزی داشته باشد.
افزایش نرخ ارز از ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان به محدوده ۱۴۰ هزار تومان، مستقیماً قیمت تمامشده روغن را بالا برد. در کنار آن، نرخ جهانی روغنهای خام گیاهی از جمله پالم، سویا و آفتابگردان نیز تحت تأثیر شرایط آبوهوایی، محدودیتهای صادراتی و تحولات بازار جهانی افزایش یافته است.
در نتیجه واردکنندگان و تولیدکنندگان ایرانی با دو فشار همزمان روبهرو شدند؛ از یک سو مواد اولیه در بازار جهانی گرانتر شد و از سوی دیگر برای خرید همان کالا باید ارز گرانتری پرداخت میکردند.
انتظار برای افزایش دوباره نرخ ارز نیز بر بازار اثر گذاشته است. در چنین شرایطی برخی فعالان زنجیره تولید و توزیع با کاهش عرضه یا محاسبه افزایشهای احتمالی آینده در قیمت فروش فشار بیشتری به مصرفکننده وارد میکنند.
کاهش مصرف روغن در خانوارهای کمدرآمد
رشد سریع قیمت روغن قدرت خرید خانوارهای کمدرآمد و حتی بخشی از طبقه متوسط را کاهش داده است. بسیاری از خانوادهها مصرف روغن مایع را محدود کردهاند یا به سراغ بستهبندیهای کوچکتر رفتهاند.
ادامه این روند میتواند روغن را که یکی از اقلام پایه سبد غذایی خانوار محسوب میشود به محصولی گران و دور از دسترس برای بخشی از جامعه تبدیل کند. کاهش مصرف چربیهای مفید نیز ممکن است کیفیت تغذیه خانوارهای آسیبپذیر را تحت تأثیر قرار دهد.
کارشناسان معتقدند تا زمانی که وابستگی صنعت روغن به واردات کاهش پیدا نکند و حمایت هدفمندی برای جبران اثر شوکهای ارزی در نظر گرفته نشود هر تغییر تازه در سیاست ارزی میتواند موج دیگری از افزایش قیمت را به بازار این کالای اساسی منتقل کند.
