عوارض استفاده از سیگار و ویپ بر سلامت روان چیست؟
همزمان با آغاز هفته ملی پیشگیری از دخانیات، مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره اثر مصرف سیگار و ویپ بر سلامت روان دانشجویان هشدار داد. دکتر حمیده صمدی میگوید برخلاف تصور رایج، دخانیات نهتنها تمرکز و آرامش پایدار ایجاد نمیکند، بلکه میتواند اضطراب، بیخوابی، وابستگی و افت عملکرد تحصیلی را تشدید کند.
همزمان با آغاز هفته ملی پیشگیری از دخانیات، دکتر حمیده صمدی، مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در یادداشتی اختصاصی به بررسی تأثیر مصرف دخانیات بر سلامت روان دانشجویان پرداخت و راهکارهایی را برای مقابله با این چالش ارائه کرد.
دکتر صمدی با اشاره به شرایط خاص زندگی دانشجویی توضیح داد که در محیط دانشگاه، ارتباط میان مصرف دخانیات و سلامت روان معمولاً با عواملی مانند فشارهای تحصیلی، کمخوابی، اضطراب امتحان و فشارهای اجتماعی گره میخورد. به گفته او، بسیاری از دانشجویان تصور میکنند مصرف سیگار یا ویپ میتواند به آرامش و تمرکز آنها کمک کند، اما این اثر در واقع بسیار کوتاهمدت است و در ادامه میتواند زمینه وابستگی شدید را فراهم کند.
او در پاسخ به این پرسش که چرا دانشجویان بیشتر در معرض مصرف دخانیات قرار دارند، چند عامل رایج را مؤثر دانست. به گفته مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد، استرس ناشی از امتحانها و پروژهها، حجم بالای تکالیف، فشار اجتماعی و جمع دوستان، تمایل به همرنگ شدن با دیگران، دوری از خانواده و احساس تنهایی ناشی از کمبود حمایت عاطفی، از مهمترین دلایل افزایش مصرف دخانیات در میان دانشجویان است.
دکتر صمدی همچنین بیخوابی و خستگی مزمن را از دیگر عوامل مهم دانست و توضیح داد که این وضعیت میتواند یک چرخه معیوب ایجاد کند؛ به این معنا که دانشجو برای بیدار ماندن یا کاهش خستگی به مصرف دخانیات روی میآورد، اما همین مصرف در ادامه کیفیت خواب را بدتر میکند و خستگی بیشتری به همراه دارد.
او به تصور اشتباه درباره نقش دخانیات در افزایش تمرکز نیز اشاره کرد و گفت برخی دانشجویان گمان میکنند سیگار یا ویپ باعث بهبود عملکرد ذهنی میشود. به گفته دکتر صمدی، نیکوتین ممکن است در دقایق ابتدایی مصرف، سطحی از هوشیاری را افزایش دهد، اما مغز خیلی زود به آن عادت میکند و فرد پس از مدتی نه برای عملکرد بهتر، بلکه برای رسیدن به حالت عادی به مصرف دوباره نیاز پیدا میکند.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد در ادامه درباره چرخه معیوب اضطراب و افسردگی با دخانیات توضیح داد و گفت استرس و اضطراب میتواند فرد را به مصرف نیکوتین سوق دهد. این مصرف در ابتدا آرامشی کوتاهمدت ایجاد میکند، اما با کاهش سطح نیکوتین در خون، علائمی مانند بیقراری، تپش قلب و اضطراب تشدید میشود و فرد دوباره به مصرف روی میآورد.
به گفته دکتر صمدی، تداوم این چرخه باعث میشود مصرف دخانیات بهمرور سطح اضطراب پایه را افزایش دهد. او همچنین تأکید کرد تحقیقات نشان میدهد میان مصرف دخانیات و بروز علائم افسردگی در دانشجویان، بهویژه در شرایطی مانند ضعف خواب و کمبود فعالیت بدنی، ارتباط وجود دارد.
او درباره اثر دخانیات بر تمرکز و عملکرد تحصیلی نیز گفت برخلاف باور عمومی، مصرف مزمن نیکوتین میتواند اثرات منفی قابل توجهی بر عملکردهای شناختی داشته باشد. این اثرات شامل کاهش تمرکز پایدار، اختلال در کیفیت خواب، بهویژه در صورت مصرف شبانه، افزایش خستگی روزانه، افت انرژی و آسیب به حافظه کاری و یادگیری بلندمدت است.
دکتر صمدی تأکید کرد احساس برخی دانشجویان مبنی بر اینکه بدون سیگار نمیتوانند درس بخوانند، بیشتر از آنکه نشانه بهبود واقعی عملکرد شناختی باشد، نتیجه وابستگی به نیکوتین است. به گفته او، مغز در این شرایط یاد میگیرد برای شروع مطالعه یا حفظ تمرکز، به دریافت نیکوتین وابسته شود.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد در بخش دیگری از این یادداشت نسبت به رواج ویپ یا سیگار الکترونیکی در میان دانشجویان هشدار داد. او گفت هرچند ویپها معمولاً کمخطرتر یا غیراعتیادآور تصور میشوند، اما در واقعیت بسیاری از آنها حاوی نیکوتین با غلظت بالا هستند و میتوانند وابستگی سریع ایجاد کنند.
دکتر صمدی افزود مصرف ویپ میتواند اضطراب و بیخوابی را تشدید کند. به گفته او، مصرف مکرر ویپ در محیط مطالعه باعث شرطی شدن مغز میشود؛ یعنی مغز بهتدریج برای تمرکز روی درس، به دریافت نیکوتین وابسته میشود و بدون آن احساس ناتوانی یا بیقراری میکند.
او خواب را یکی از مهمترین بخشهای سلامت روان دانشجویان دانست و توضیح داد که کمبود خواب در میان دانشجویان بسیار رایج است و نیکوتین این مشکل را تشدید میکند. به گفته دکتر صمدی، مصرف نیکوتین میتواند باعث دیرتر خوابیدن، سبکتر شدن خواب، بیدار شدنهای مکرر در طول شب و خستگی صبحگاهی شود.
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد اختلال خواب فقط یک مشکل جسمی یا کوتاهمدت نیست، بلکه هم سلامت روان و هم توانایی یادگیری دانشجویان را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد. به همین دلیل، کنترل مصرف دخانیات میتواند نقش مهمی در بهبود کیفیت خواب، آرامش روانی و عملکرد تحصیلی داشته باشد.
دکتر صمدی در ادامه برای مدیریت استرس و کاهش وابستگی به دخانیات، چند راهکار عملی را به دانشجویان پیشنهاد کرد. او پیادهروی سریع یا انجام ورزش کوتاه در فاصلههای میان مطالعه را یکی از جایگزینهای مؤثر دانست و گفت فعالیت بدنی کوتاه میتواند به کاهش تنش و افزایش انرژی کمک کند.
او همچنین استفاده از تکنیک پومودورو را پیشنهاد کرد؛ روشی که در آن دانشجو ۲۵ دقیقه مطالعه میکند و سپس ۵ دقیقه استراحت دارد. به گفته دکتر صمدی، این روش میتواند فشار ذهنی را کاهش دهد و نیاز روانی به مصرف دخانیات هنگام مطالعه را کمتر کند.
نوشیدن آب کافی، رعایت تغذیه منظم، محدود کردن مصرف کافئین بهویژه در ساعات بعد از عصر، ارتباط با دوستان، شرکت در گروههای مطالعه و استفاده از خدمات مشاوره دانشگاه یا رواندرمانی کوتاهمدت، از دیگر توصیههای مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد برای دانشجویان است.
دکتر صمدی در پایان ترک کامل دخانیات را بهترین گزینه دانست و تأکید کرد که حتی کاهش مصرف نیز میتواند اثرات مثبتی بر سلامت دانشجویان داشته باشد. به گفته او، کاهش مصرف دخانیات میتواند به بهبود کیفیت خواب، کاهش اضطراب، پایدارتر شدن تمرکز و افزایش انرژی روزانه کمک کند.
او خاطرنشان کرد سختترین دوره ترک معمولاً یک تا سه هفته نخست است، اما پس از عبور از این مرحله، بسیاری از افراد احساس آرامش بیشتر و کنترل بهتر بر زندگی خود را تجربه میکنند.
